BBC хәбәр итүенчә, Бөекбританиянең төрле супермаркетларында сатыла торган "итальян" томат пюреларында Кытайда мәҗбүри хезмәт кулланып үстерелгән һәм җыелган помидорлар бар кебек.
BBC Бөтендөнья хезмәте заказы буенча үткәрелгән сынаулар нәтиҗәсендә, Бөек Британия һәм Германия кибетләрендә сатылган, күбесе үз брендлары белән җитештерелгән 17 продуктта кытай помидорлары булуы ихтималлыгы ачыкланган.
Кайберәүләрнең исемнәрендә "итальян" сүзе бар, мәсәлән, Tesco'ның "итальян томат пюресы", ә кайберләренең тасвирламасында "итальян" сүзе бар, мәсәлән, Asda'ның икеләтә концентратында "итальян помидорлары пюресы" бар дип әйтелә, һәм Waitrose'ның үзен "итальян томат пюресы" дип атаучы "эфир томат пюресы".
BBC World Service продуктларын тикшергән супермаркетлар бу нәтиҗәләргә каршы килә.
Кытайда помидорларның күбесе Синьцзян төбәгеннән килә, анда аларны җитештерү уйгыр һәм башка, нигездә, мөселман азчылыклары тарафыннан мәҗбүри хезмәт белән бәйле.
Берләшкән Милләтләр Оешмасы (БМО) Кытай дәүләтен бу азчылыкларны җәфалауда һәм җәберләүдә гаепли, Кытай аларны куркынычсызлыкка куркыныч дип саный. Кытай кешеләрне помидор сәнәгатендә эшләргә мәҗбүр итүен кире кага һәм эшчеләренең хокуклары закон белән якланган дип әйтә. BBC хәбәр итүенчә, Кытай БМО доклады "дезинформация һәм ялганга" нигезләнгән дип белдерә.
Дөньядагы помидорларның якынча өчтән бер өлешен Кытай җитештерә, ә төньяк-көнбатыштагы Синьцзян төбәге бу культураны үстерү өчен идеаль климат урыны дип танылган. Шулай да, Синьцзян 2017 елдан бирле кеше хокукларын бозу, шул исәптән күпләп кулга алулар турындагы хәбәрләр аркасында глобаль тикшерүгә дучар булды.
Кеше хокукларын яклау оешмалары мәгълүматлары буенча, Кытай "кайтадан тәрбияләү лагерьлары" дип атаган урыннарда миллионнан артык уйгыр тоткарланган. Кайбер тоткыннарның мәҗбүри эшкә тартылуы турында гаепләүләр барлыкка килде, шул исәптән Синьцзянның помидор басуларында.
BBC күптән түгел соңгы 16 ел эчендә төбәктә помидор җитештерүдә мәҗбүри хезмәткә дучар булуларын яки шаһит булуларын хәбәр иткән 14 кеше белән сөйләште. Элеккеге тоткыннарның берсе, псевдоним астында сөйләгәнчә, эшчеләрдән көн саен 650 кг га кадәр норманы үтәргә таләп ителә, ә бурычны үтәмәгәннәр җәзалана дип белдерде.
BBC болай диде: "Бу мәгълүматларны тикшерү кыен, ләкин алар туры килә һәм 2022 елгы БМО докладындагы дәлилләрне кабатлый, анда Синьцзяндагы тоткарлау үзәкләрендә җәфалау һәм мәҗбүри хезмәт турында хәбәр ителгән".
Дөнья буйлап җибәрү мәгълүматларын туплап, BBC Синьцзян помидорларының күбесенең Европага ничек ташылуын ачыклады - поезд белән Казакъстан, Әзербайҗан аша Грузиягә, аннары Италиягә җибәрелә.
Tesco һәм Rewe кебек кайбер сатучылар тәэмин итүне туктатып яки продуктларны кире кагу белән җавап бирделәр, ә Waitrose, Morrisons һәм Edeka кебек башкалар бу нәтиҗәләргә каршы килделәр һәм үзләренең сынауларын үткәрделәр, бу исә раслауларга каршы килде. Lidl 2023 елда Германиядә тәэмин итү проблемалары аркасында кыска вакытка сатылган продуктта кытай помидорлары кулланылуын раслады.
Италиянең эре помидор эшкәртү компаниясе Antonio Petti компаниясенең чыганакларны табу практикасы турында сораулар туды. Йөк ташу язмалары компаниянең 2020 һәм 2023 еллар арасында Синьцзян Гуаньнун һәм аның бүлендек компанияләреннән 36 миллион кг нан артык томат пастасы алганлыгын күрсәтә. Синьцзян Гуаньнун - Кытайның төп тәэмин итүчесе, ул дөньядагы помидорларның зур өлешен җитештерә.
2021 елда Италия хәрби полициясе Petti төркеменең бер заводына мошенниклыкта шикләнеп тентү ясады - Италия матбугаты кытай һәм башка чит ил помидорлары итальян помидорлары дип игълан ителгән дип хәбәр итте. Тентүдән бер ел узгач, эш судтан тыш хәл ителде.
Петти заводына яшерен бару вакытында BBC хәбәрчесе 2023 елның августында Синьцзян Гуаньнуннан томат пастасы булган дип язылган мичкәләрне төшергән видео төшергән. Петти Синьцзян Гуаньнуннан соңгы сатып алуларны кире какты, соңгы заказы 2020 елда булган дип белдерде. Компания томат пастасын Синьцзян Гуаньнун белән бәйләнеше булган Бажоу Ред Фруттан алуын таныды, ләкин Кытай помидор продуктларын импортлауны туктатачагын һәм тәэмин итү чылбырын күзәтүне көчәйтәчәген белдерде.
Бу фирма "мәҗбүри хезмәт белән шөгыльләнмәгән", дип белдерде Petti вәкиле BBCга. Ләкин тикшерү Bazhou Red Fruit компаниясенең Синьцзян Гуаньнун белән телефон номерын уртаклашуын һәм башка дәлилләрне, шул исәптән йөк ташу мәгълүматларын анализлауны ачыклады, бу Bazhou компаниясенең аның ялган компаниясе булуын күрсәтә.
Петти вәкиле өстәде: "Киләчәктә без Кытайдан помидор продуктларын импортламаячакбыз һәм кеше һәм эшчеләр хокукларын саклауны тәэмин итү өчен тәэмин итүчеләрне күзәтүне көчәйтәчәкбез".
АКШ Синьцзянга экспортны тыю өчен катгый законнар кабул итте, ә Европа һәм Бөекбритания йомшаграк караш сайладылар, компанияләргә үз-үзләрен көйләү мөмкинлеге бирделәр, бу тәэмин итү чылбырларында мәҗбүри хезмәт кулланылмавын тәэмин итә.
Бу нәтиҗәләр ныклы күзәтү системаларының мөһимлеген һәм глобаль тәэмин итү чылбырларында ачыклыкны саклау проблемаларын ассызыклый. Европа Берлеге тәэмин итү чылбырларында мәҗбүри хезмәткә карата катгыйрак кагыйдәләр керткәч, Бөекбританиянең үз-үзен көйләүгә таянуы көчәйтелгән тикшерүгә дучар булырга мөмкин.
Бастырып чыгару вакыты: 2025 елның 5 ноябре