2026 елның июнендә Европада көчле эсселек иде.
Синьхуа агентлыгы хәбәр итүенчә, Agence France-Presse һава торышы фаразларына һәм Европа Берлегенең Берләшкән тикшеренү үзәге халык саны мәгълүматларына нигезләнеп исәпләүләр ясаган, 25 июньдә Европада ким дигәндә 101 миллион кеше 35°C тан югарырак температурага дучар булган, Франциядә генә 50 миллион кеше зыян күргән. Бөтендөнья метеорология оешмасының стандартлары буенча, эсселек дип көн саен 32°C тан югарырак булган максималь температураның 3 көн яки аннан да күбрәк дәвам итүе аңлатыла.
Франция Авыл хуҗалыгы министрлыгы мәгълүматлары күрсәткәнчә, көньяк Франциянең тпомидор- җитештерүче төбәкләр 80% ка кадәр югалтулар кичергән. GuardianTV репортажында бу хәл "Помидорлар йөзем сабагында пешә" дип ачык сурәтләнгән.
Ни өчен Франция Европада иң нык зыян күргән ил булды? Дөньядагы уртача температура индустриаль чорга кадәрге дәрәҗәләр белән чагыштырганда якынча 1,4°C ка күтәрелде, ә Европаның гомуми җылынуы якынча 2,4°C ка җитте. Географик урнашуы һәм атмосфера циркуляциясе аркасында Франция Бөекбритания һәм Германиягә караганда экстремаль җылы һава агымнары йогынтысына күбрәк бирешә. Франциядә экстремаль эсселек дулкыннары гадәти күренешкә әйләнде, ул һәр елны иртәрәк һәм озаграк дәвам итә. 2003 елда Франциядә эсселек дулкыны 14 000 нән артык кешенең гомерен өзде; 2026 елда эсселек кешеләрнең гомерен генә түгел, ә уңышны да югалтты.
Франциянең көньягындагы экстремаль эсселек гадәти "су җитмәү"дән күпкә көчлерәк. Берничә көн дәвамында 40°C тан артып торган температура турыдан-туры җимешләрнең үзләренә тәэсир итә, бу кукуруз уңышының якынча 30% ка кимүенә, Франциядә йөзләрчә мең кош-кортның үлеменә һәм сөт сыерларында эсселек стрессы аркасында сөт җитештерүнең 30%-40% ка кимүенә китерә. Бөтен авыл хуҗалыгы секторы "кызу белән" бара.
Бу эсселек шулай ук Франциядә кондиционерлар турында сәяси бәхәсләр кузгатты. Уң яклы кондиционерлар тормыш-көнкүреш өчен кирәкле нәрсә дип саныйлар, ә әйләнә-тирә мохитне саклаучылар кондиционерларның эссе утравы эффектын көчәйтергә мөмкинлеген ассызыклыйлар. Чынлыкта, Франциядә кондиционерларның үтеп керү дәрәҗәсе 10% тан кимрәк, бу күрше Испания һәм Италиягә караганда күпкә түбәнрәк. Бер атна эчендә Carrefour ким дигәндә 30 000 кондиционер һәм электр вентиляторы сатты, ә Amazon'ның Франциядә кондиционерлар һәм электр вентиляторлары сату күләме узган атнаның шул ук чоры белән чагыштырганда ике тапкыр диярлек артты.
Помидор сәнәгатенә кире кайтыйк: Франциянең помидор эшкәртү сәнәгате ни дәрәҗәдә зур? Сәнәгать фаразлары буенча, Франциянең 2026 елда помидор җитештерү күләме 494 900 тоннага җитәчәк, ә чәчү мәйданы якынча 2736 гектар тәшкил итәчәк. Апрель аенда эчке бәяләр 2025 ел дәрәҗәсеннән 34% ка, ә 2021-2025 елларның уртача күрсәткеченнән 41% ка югарырак булды. Җитештерү кимүе инде бәяләрдә турыдан-туры чагылыш тапты.
Франциянең проблемалары аның чикләре белән генә чикләнми. Европа Берлегендә төп авыл хуҗалыгы державасы буларак, Франциянең помидор җитештерүне киметүе Италия һәм Испания кебек башка төп җитештерүче төбәкләргә китерү басымын турыдан-туры арттырды. Европа спот базарында помидор кетчубына котировкалар тәкъдим ягындагы басымны сизде инде, шуңа күрә кыска вакытлы бәяләрнең артуы глобаль сатып алучыларга да күчә.
Синьцзянның "Эсселек гөмбәзе" һәм Эчке Монголиядәге билгесезлек
Европа помидор кризисы белән көрәшкәндә, глобаль помидор сәнәгате уенчыларының күзләре бер үк вакытта Көнчыгышка юнәлә. 2026 елның июль башында Кытайның Синьцзян бассейны сирәк очрый торган "эсселек гөмбәзе" экстремаль һава торышына дучар булды.
Җылылык гөмбәзе нәрсә ул? Гади итеп әйткәндә, ул югары биеклектә барлыкка килгән тотрыклы җылы югары басымлы системаны аңлата, ул төньяк Кытай өстендә тулысынча ябылган калын казан капкачы кебек эшли. Бу "капкач"ның ике куркыныч үзенчәлеге бар: беренчедән, ул җир җылылыгын тота, кайнар һаваның югары атмосферага чыгуына комачаулый һәм аның өслеккә якын җыелуына китерә; икенчедән, ул тышкы салкын һаваны каплап, салкын җилне һәм эчтә кайнар һаваны тота.
Синьцзян метеорология обсерваториясенең рәсми хәбәрләре күрсәткәнчә, июль башында Турпан төбәгенең барлык территориясендә берничә көн рәттән 40°C тан югарырак булган, 3 июльдә үлчәнгән максималь температура 49°C булган, ә кайбер җирле районнарда 50°C ка якынлашып, шул ук чор өчен метеорологик экстремаль күрсәткечләрне узып китәчәк. Хами, Баянгол һәм башка төбәкләрдә өслек температурасы 65°C тан арткан.
Тагын да куркынычы шунда ки, бу "капкач" хәрәкәтсез түгел. Эсселек гөмбәзе көнчыгышка таба тотрыклы рәвештә тарала. Кытай метеорология идарәсенең 4 июльдәге фаразына караганда, югары температура поясы Ганьсу һәм көнбатыш Эчке Монголияне каплаган, аннары Төньяк Кытай һәм Хуанхуай төбәкләренә кергән. Көньяк Пекинда, Тяньцзиньда, үзәк-көньяк Хэбэйда, төньяк Хэнанда һәм көнбатыш Шаньдунда көндезге максималь температура 38°C - 40°C кадәр күтәрелә.
Димәк, Синьцзянның помидор культуралары быел исән кала аламы? Моны ике үлчәмдә анализларга кирәк: "утырту үрнәкләре" һәм "географик климат".
Ачык кырда утырту һәм теплицада утырту
Синьцзяндагы эшкәртү помидорларының 100% ы ачык кырларда үстерелә. Ачык һәм җилләтелгән шартлар теплицаларда "тутык кыздыру" эффектын булдырмый. Франциядә иң нык зыян күргән районнар - алдынгы әйләнә-тирә мохитне контрольдә тоту җиһазлары булмаган теплицалар, анда эчке температура тышкы температурадан күпкә югарырак булырга мөмкин. Синьцзян помидорлары ачык кырларда үсә, анда ким дигәндә җил исә ала.
Тяньшань тавындагы кар эретү суларын сугаруга ышаныч
Синьцзян помидорларының кан тамыры Тянь-Шань тауларыннан эри торган кар суында ята. Югары температура парга әйләнүне арттырса да, алар шулай ук альп бозлары һәм кар эрүен тизләтә, бу үз чиратында тотрыклы су белән тәэмин итүне тәэмин итә. Синьцзянда киң таралган "пластик пленка астында тамчылатып сугару + су һәм ашламаларны комплекслы идарә итү" технологиясе белән берләштерелгәндә, тамыр системасына су белән тәэмин итүне төгәл гарантияләргә мөмкин.
Соңгы саклану сызыгы: Көндезге температура аермасы
Ликопен синтезы өчен төнге температура туры килә. Синьцзянның уникаль өстенлеге аның билгеле климат үзенчәлегендә: "иртән күн куртка, төштә марля кию". Көндезге температура 40°C тан артса да, төнге температура якынча 20°C га төшсә, үсемлекләр тернәкләнергә мөмкинлек ала.
2025 елда Синьцзянда помидор эшкәртү мәйданы 520,000 муга җитте, җитештерү күләме 4,8 миллион тонна тәшкил итте. Гомуми механикалаштыру дәрәҗәсе 99% ка җитте, чәчү һәм җыюны механикалаштыру дәрәҗәсе 98,5% тан артты. Синьцзянда 70тән артык эшкәртү предприятиесе бар, алар үрчетү, утырту, эшкәртү һәм сатуны үз эченә алган тулы сәнәгать чылбыры системасын тәшкил итә. Синьцзян помидор сәнәгате ассоциациясе вице-президенты быелгы милли эшкәртү помидор утырту мәйданы 1,6 миллион му тәшкил итүен, шуларның 1,35 миллион му Синьцзянда булуын, илнең гомуми мәйданының 84% тан артыгын тәшкил итүен таныштырды.
Синьцзянның Чанҗи префектурасында һәм Хэшуо округында үстерүчеләр "быел помидорның чәчәк атуы һәм җимеш бирү үсеше тигезләнгән" дип хәбәр иттеләр, уңыш бер мудан 9 тонна тәшкил итәчәк дип фаразлана. Шаван шәһәре үстерүчеләре шулай ук уртача өлгергән сортларның август башында җыелып алыначагы, уңыш бер мудан якынча 9 тонна тәшкил итәчәге турында әйттеләр.
Күпсанлы яңалыклар чыганакларына нигезләнеп, июль башындагы кыска вакытлы эсселек Синьцзянның эшкәртү помидоры җитештерүен киметүенә чагыштырмача чикләнгән йогынты ясый. Ләкин, югары температура чыннан да җимеш өлгерүен тизләтәчәк, бу артык концентрацияләнгән уңыш чорына китерергә мөмкин, бу исә эшкәртү заводларына көндәлек эшкәртү куәтенә зур басым ясый, бу исә чиратларга китерә.
Бастырып чыгару вакыты: 2026 елның 10 июле
